كرده است . او گردآورى اطلاعات مربوط به تمام نقاط دنياى اسلام را بر پايهء مسافرتها و مشاهدات شخصى قرار داده و براى درك صحيح زندگى ، آداب و رسوم و نيازهاى مردمان را در قالبى به هم پيوسته ، معرفى كرده است . او روش كار خود را به بهترين نحو با بيانى رسا مطرح مىكند : « مصلحت آن ديدم كه به موضوعى بپردازم كه دانشمندان و نويسندگان ، بدان توجه نكرده‌اند و شاخه‌اى از دانش را برگزينم كه جز به صورت ناقص از آن سخن نگفته‌اند و آن شرح بلاد امپراتورى اسلام است . . . چنين تشخيص دادم كه اين اطلاعات براى مسافران و بازرگانان اهميت خاصى دارد ، شاهزادگان و بزرگان را بدان رغبت است و قضات و فقها آن را طالبند و مردم عادى و صاحب منصبان از آن لذت مىبرند » . « 1 » مقدسى براى هر بخش از تقسيمات سرزمينهاى اسلامى نقشه‌اى جداگانه تهيه كرده و در اين نقشه‌ها نشانه‌ها و روشهايى را براى نمايش ناهمواريهاى زمين به كار برده است تا براى همگان بدرستى قابل درك باشد . جاده‌ها را به رنگ سرخ ، سواحل حاصلخيز را زرد ، درياهاى نمك را سبز ، رودخانه‌هاى مشهور را آبى و كوههاى اصلى را خرمايى رنگ كرده است . « 2 » وى در حقيقت به نقشه‌هاى جغرافيايى روح تازه‌اى داده و آنها را از يك ترسيم ساده و خشك به نقشه‌هاى حاوى مناظر و مرايا و چشم‌اندازهاى تازه مبدل كرده است . تقسيمات جغرافيايى جهان به نظر جغرافيادانان متقدّم ، زمين را دايرهء بزرگى به نام خط استوا به دو نيمهء شمالى و جنوبى تقسيم مىكند . هرگاه دايرهء ديگرى به نام دايرة الآفاق كه از دو قطب زمين مىگذرد ، دايره اول را قطع كند ، زمين به چهار قسمت يا چهار ربع تقسيم مىشود كه دو ربع آن در شمال و دو ربع ديگر در جنوب خط استوا قرار مىگيرد و يكى از دو ربع شمالى ، همان قسمت مسكون زمين يا ربع مسكون است و به اعتقاد قدما سه ربع ديگر را آب فرا گرفته است . « 3 » اين روش تقسيم‌بندى در نزد يونانيان نيز معتبر بوده است .

--> ( 1 ) . خدمات مسلمانان به جغرافيا ؛ ص 39 و 40 . ( 2 ) . همان ؛ ص 40 . ( 3 ) . حدود العالم ( با تعليقات مينورسكى ) ؛ ص 90 و 91 و تقويم البلدان ؛ ص 7 .